TÂM TRONG TRIẾT HỌC TUÂN TỬ – GIÁ TRỊ TƯ TƯỞNG VÀ Ý NGHĨA THỰC TIỄN HIỆN NAY

Người Viết: Hà Phi Hoàng

Trong lịch sử triết học phương Đông, mỗi nhà tư tưởng lớn đều lựa chọn cho mình một phạm trù trung tâm làm điểm tựa để xây dựng hệ thống lý luận. Nếu Khổng Tử lấy “nhân” làm gốc, Mạnh Tử nhấn mạnh “tứ tâm”, thì Tuân Tử lại đặt “tâm” vào vị trí hạt nhân, từ đó triển khai toàn bộ học thuyết về nhân tính, nhận thức, giáo dục và đạo trị nước.

Điều đó không phải ngẫu nhiên, mà xuất phát từ bối cảnh lịch sử cuối thời Chiến Quốc – khi xã hội rơi vào tình trạng loạn lạc, tranh đoạt, đạo đức suy đồi, niềm tin vào thiên mệnh và bạo lực chính trị cùng tồn tại. Trong hoàn cảnh ấy, Tuân Tử không né tránh hiện thực, không lý tưởng hóa con người, mà đi thẳng vào vấn đề cốt lõi: con người suy nghĩ, lựa chọn và hành động như thế nào, và bằng cách nào có thể cải biến xã hội từ loạn sang trị.

1. Tâm – hạt nhân của nhận thức và hành động

Theo Tuân Tử, tâm là năng lực nhận thức thiên phú của con người. Con người sinh ra đã có khả năng biết, suy xét, lựa chọn và hành động. Tuy nhiên, điều quyết định không nằm ở việc “có tâm”, mà ở việc tâm được giáo dục, rèn luyện và định hướng ra sao.

Quan điểm này mang ý nghĩa rất thực tiễn. Thực tế cho thấy, trong xã hội hiện đại, không ít người có tri thức, có vị trí, nhưng do thiếu tu dưỡng tâm, thiếu kiểm soát ham muốn, nên dễ sa vào chủ nghĩa cá nhân, vụ lợi, thậm chí vi phạm pháp luật. Điều đó cho thấy, tri thức không được dẫn dắt bởi tâm trong sáng và kỷ cương đạo đức thì có thể trở thành lực phá hoại.

2. Tâm và nhận thức về nhân tính: nhìn thẳng vào sự thật

Tuân Tử chủ trương thuyết “tính ác”, cho rằng con người sinh ra đã có lòng ham lợi, dục vọng, ganh ghét. Đây không phải là sự phủ định con người, mà là cách nhìn thẳng, nhìn thật vào bản năng tự nhiên của con người trong đời sống xã hội.

Thực tiễn ngày nay cho thấy, khi lợi ích vật chất trở thành thước đo duy nhất, khi thiếu cơ chế kiểm soát quyền lực, thì những biểu hiện của “tính ác” – tham nhũng, lạm quyền, vô cảm – rất dễ nảy sinh. Chính vì vậy, tư tưởng của Tuân Tử nhắc nhở rằng: không thể chỉ trông chờ vào sự tự giác, mà phải coi trọng giáo dục, kỷ luật và thể chế.

Tuy nhiên, điểm tiến bộ căn bản của Tuân Tử nằm ở chỗ: ông khẳng định tính ác không phải là số phận bất biến. Thông qua tâm – với chức năng nhận thức và lựa chọn – con người có thể cải hóa bản thân, chuyển từ ác sang thiện. Đây là cơ sở tư tưởng cho việc đề cao tu dưỡng đạo đức, rèn luyện con người trong mọi thời đại.

3. Tâm và nhận thức thế giới khách quan: chống mê tín, đề cao quy luật

Tuân Tử kiên quyết phủ nhận quan niệm thiên mệnh chi phối xã hội. Ông cho rằng, tự nhiên vận hành theo quy luật khách quan, không thưởng – phạt con người. Con người, thông qua tâm, có thể nhận thức được các quy luật ấy để vận dụng và cải biến tự nhiên phục vụ đời sống.

Tư tưởng này có giá trị đặc biệt trong bối cảnh hiện đại. Thực tiễn phát triển khoa học – công nghệ cho thấy, chỉ khi con người dựa trên tri thức, tôn trọng quy luật tự nhiên và hành động có trách nhiệm, thì phát triển mới bền vững. Ngược lại, nếu khai thác thiên nhiên vô hạn độ, chạy theo lợi ích trước mắt, thì chính con người phải trả giá bằng ô nhiễm, biến đổi khí hậu, khủng hoảng sinh thái.

Tuân Tử vì thế không cổ vũ con người “thách thức trời”, mà nhấn mạnh: hiểu trời để làm tròn đạo người, biết giới hạn để phát triển lâu dài.

4. Lễ và giáo dục lễ: đưa tâm từ nhận thức vào hiện thực xã hội

Nhận thức đúng là cần thiết, nhưng theo Tuân Tử, chưa đủ. Muốn xã hội từ loạn thành trị, tâm phải được đưa vào hiện thực thông qua lễ và giáo dục lễ. Lễ ở đây không chỉ là nghi thức hình thức, mà là hệ thống chuẩn mực, quy tắc và kỷ cương xã hội, nhằm tiết chế dục vọng, điều hòa lợi ích và duy trì trật tự.

Thực tiễn hiện nay cho thấy, một xã hội không thể vận hành hiệu quả nếu thiếu chuẩn mực ứng xử, thiếu quy tắc rõ ràng trong tổ chức và quản lý. Việc xây dựng văn hóa công vụ, quy tắc đạo đức nghề nghiệp, kỷ luật hành chính… chính là sự vận dụng tinh thần “định lễ” của Tuân Tử trong điều kiện mới.

Đặc biệt, Tuân Tử rất coi trọng vai trò của người thầy và giáo dục thực chất. Ông phê phán việc học hình thức, học để đối phó, nhấn mạnh học phải đi đôi với làm, hiểu để hành. Đây là bài học còn nguyên giá trị trong bối cảnh giáo dục hiện nay, khi yêu cầu đặt ra không chỉ là truyền đạt kiến thức, mà là hình thành năng lực tư duy, nhân cách và trách nhiệm xã hội cho người học.

5. Giá trị, hạn chế và ý nghĩa lịch sử

Không thể phủ nhận, do hạn chế của thời đại, tư tưởng của Tuân Tử vẫn mang dấu ấn chủ quan khi tuyệt đối hóa “tính ác”. Tuy nhiên, giá trị lớn nhất của ông không nằm ở kết luận ấy, mà ở phương pháp: dám nhìn thẳng vào mặt yếu của con người để tìm cách khắc phục, thay vì né tránh hay lý tưởng hóa.

Trong điều kiện hiện nay, khi kinh tế thị trường tác động mạnh mẽ đến đời sống xã hội, khi các giá trị vật chất dễ lấn át giá trị tinh thần, thì tư tưởng “tu tâm – trọng lễ – đề cao giáo dục” của Tuân Tử vẫn có ý nghĩa thời sự sâu sắc. Vận dụng một cách chọn lọc và sáng tạo, tư tưởng ấy góp phần xây dựng con người có kỷ cương, xã hội có trật tự, phát triển bền vững và nhân văn.

Ý nghĩa phương pháp luận:

Tâm trong triết học Tuân Tử không chỉ là một phạm trù lý luận, mà còn là phương pháp tiếp cận hiện thực, xuất phát từ bản chất và giới hạn của con người. Từ đó, ông đề cao vai trò của giáo dục, lễ và kỷ cương như những công cụ cải hóa xã hội. Về phương pháp luận, tư tưởng Tuân Tử nhấn mạnh sự gắn kết giữa tu dưỡng cá nhân và thiết chế xã hội, giữa ý thức đạo đức và pháp luật. Cách tiếp cận này giúp tránh cả khuynh hướng duy ý chí lẫn lý tưởng hóa con người. Việc kế thừa có chọn lọc tư tưởng Tuân Tử gợi mở những bài học quan trọng cho công cuộc giáo dục đạo đức. Đồng thời, nó góp phần định hướng quản lý xã hội trên nền tảng kỷ cương, thực chất và bền vững.